Gedrag in context: waarom een eigenschap nooit het hele verhaal is
"Zij is onzeker." "Hij is vermijdend." "Ik ben nu eenmaal perfectionistisch." Zulke zinnen klinken alsof ze een persoon beschrijven. Toch laten ze vooral zien hoeveel context we uit ons verhaal hebben weggelaten. Binnen procesgerichte ACT is gedrag in context het eerste principe. Een eigenschap is geen vast onderdeel dat ergens in iemand zit. Het is een verkorte beschrijving van wat iemand in bepaalde omstandigheden doet.
Dat verschil is niet alleen filosofisch. Het bepaalt welke vragen je stelt, hoe snel je oordeelt en of je ruimte ziet voor ander gedrag. Zodra de context terugkeert, wordt een mens groter dan het label dat op dat moment het meest zichtbaar is.
Inhoudsopgave
1. Wat betekent gedrag in context?
2. Welke lagen van context spelen mee?
3. Waarom labels zo overtuigend voelen
4. Een praktijkvoorbeeld
5. De therapeut als onderdeel van de context
6. Vragen die context zichtbaar maken
7. Conclusie
Wat betekent gedrag in context?
Gedrag vindt nooit los plaats. Iemand zwijgt tijdens een overleg, bij een kritische leidinggevende, na eerdere ervaringen met afwijzing, terwijl hij spanning in zijn borst voelt en denkt dat een fout zijn positie kan kosten. "Hij is stil" is dan feitelijk juist, maar inhoudelijk arm.
Gedrag in context betekent dat je de handeling en de omstandigheden als een geheel bekijkt. Dat sluit aan bij het contextualisme van Stephen Pepper, waarin de historische handeling de centrale metafoor is. De oorspronkelijke uitgave van World Hypotheses bij University of California Press beschrijft de verschillende wereldbeelden waaruit wetenschappelijke verklaringen kunnen vertrekken. Richard van Romunde heeft hier in het Nederlands, een heel helder en goed leesbaar e-book over geschreven
Het functioneel contextualisme maakt deze filosofie praktisch voor gedragswetenschappen. Volgens de Association for Contextual Behavioral Science zijn psychologische gebeurtenissen handelingen van het gehele organisme in historisch en situationeel bepaalde omstandigheden.
Daarmee verandert ook je taal. In plaats van "zij is perfectionistisch" kun je zeggen: "zij controleert haar teksten meerdere keren wanneer haar werk beoordeeld wordt." De tweede zin geeft nog geen volledige verklaring, maar opent wel onderzoek. Wanneer gebeurt dit niet? Wat levert het op? Wat roept de situatie bij haar op?
Welke drie lagen van context spelen mee?
Bij context denken mensen vaak eerst aan de omgeving. Wie zit er in de kamer, wat is de opdracht, hoeveel tijd is er? Dat is belangrijk en tegelijkertijd ook beperkt. In de procesgerichte ACT onderscheiden we drie lagen van context die voortdurend in elkaar grijpen.
De context om iemand heen
Dit zijn de actuele omstandigheden. De ruimte, andere mensen, verwachtingen, tijdsdruk, machtsverhoudingen en alles wat op dat moment gebeurt.
De historische context
Iedereen brengt een leergeschiedenis mee. Eerdere reacties van ouders, schoolervaringen, cultuur, eerdere therapie, verlies, succes en afwijzing kleuren wat vandaag wordt opgemerkt en welke reactie waarschijnlijk wordt.
De interne context
Gedachten, gevoelens, herinneringen, lichamelijke sensaties en impulsen vormen eveneens omstandigheden voor het volgende gedrag. Een gedachte als "ik moet dit goed doen" kan de context worden waarin iemand extra controleert, zwijgt of om bevestiging vraagt.
Deze lagen bestaan niet als drie losse vakjes. Een opgetrokken wenkbrauw van de therapeut, een oude herinnering, spanning, stilte, en weer een reactie bij de therapeut: dit zijn geen aparte schakels maar tegelijk aanwezig en op elkaar inwerkend. Zo ontvouwt gedrag in context zich als een dynamische interactie.
Waarom voelen labels zo overtuigend?
Taal is efficiënt. We hoeven niet telkens een volledig verhaal te vertellen. "Zorgzaam", "boos", "narcistisch" of "angstig" vat veel informatie samen. Het probleem ontstaat wanneer de samenvatting wordt behandeld als de oorzaak.
"Waarom trekt hij zich terug?" "Omdat hij vermijdend is." Daarmee wordt gedrag verklaard met een label dat uit hetzelfde gedrag is afgeleid. De context verdwijnt en het label lijkt iets te zijn wat de persoon bezit.
Labels kunnen zeker praktisch zijn, bijvoorbeeld voor communicatie, diagnostiek of toegang tot zorg. De kritische vraag is waarvoor je het label gebruikt. Helpt het om zorgvuldig te handelen, of sluit het nieuwsgierigheid af?
In de blog Domme gans, onwerkbaar gedrag veranderen lees je hoe snel we een oordeel verwarren met een verklaring. De blog Ontdek je eigen gedragspatronen sluit daarbij aan door niet weten als professionele ruimte te onderzoeken.
Hoe ziet gedrag in context eruit in een praktijkvoorbeeld?
Een vrouw van 29 meldt zich aan met angstklachten. Ze vraagt collega's niet om hulp, vertelt haar leidinggevende niet dat het werk te zwaar is, slaapt slecht en ziet vriendinnen minder. Ze wil van deze angst af.
Je kunt direct vragen hoe ernstig de angst is, welke gedachten zij heeft en welke interventie past. Je kunt ook eerst onderzoeken wat haar gedrag in deze context doet.
Misschien voorkomt 'niet om hulp vragen' dat zij afhankelijk lijkt. Misschien beschermt zwijgen tegen een verwachte afwijzing. Misschien heeft zij geleerd dat waardering samenhangt met alles zelf kunnen. Misschien geeft hard doorwerken op korte termijn opluchting, terwijl het op lange termijn uitputting vergroot.
Geen van deze mogelijkheden mag je als waarheid invullen. Gedrag in context vraagt juist dat je hypotheses samen met de cliënt toetst. Je vraagt bijvoorbeeld:
1. Wat verwacht je dat er gebeurt wanneer je om hulp vraagt?
2. Wanneer lukt het wel om iets nodig te hebben?
3. Wat merk je vlak voordat je besluit niets te zeggen?
4. Wat levert zwijgen je op dat moment op?
5. Wat gebeurt er tussen ons wanneer ik hierover doorvraag?
De laatste vraag maakt zichtbaar dat ook deze therapiesessie een context is. Het patroon wordt niet alleen besproken, het kan zich in het contact opnieuw voordoen.
Waarom is de therapeut onderdeel van de context?
Het interbehaviorisme van J. R. Kantor beschrijft gedrag als een veld van interactie tussen organisme en omgeving. Een toegankelijke ingang om hier meer over te lezen is de pagina over interbehavioral psychology, waarin psychologische gebeurtenissen als samenspel van meerdere factoren worden beschreven.
Voor therapie heeft dat een directe consequentie. Jij observeert niet van buitenaf. Je toon, tempo, gezichtsuitdrukking, expertise en verwachtingen veranderen de situatie. Ook wat de cliënt bij jou verwacht, maakt deel uit van het veld.
Stel dat jij snel geruststelt wanneer de cliënt onzeker wordt. Dat kan warm en helpend zijn. Het kan ook de functie krijgen dat onzekerheid alleen dragelijk wordt wanneer een ander haar wegneemt. Andersom kan terughoudendheid ruimte bieden, maar ook kil of afwijzend worden ervaren. De vorm van jouw reactie zegt niet genoeg.
Daarom begint contextueel werken niet met de overtuiging dat minder doen altijd beter is. Het begint met observeren wat jouw handelen hier doet. Welke reactie wordt waarschijnlijker? Welke betekenis ontstaat? Krimpt de ruimte of wordt zij groter?
Welke vragen maken context zichtbaar?
Goede contextvragen verplaatsen het gesprek van eigenschappen naar gebeurtenissen. Ze maken concreet wanneer gedrag verschijnt, welke geschiedenis meespeelt en welke gevolgen het heeft.
Vragen over de actuele situatie
Wat gebeurde er vlak voordat je dit deed? Wie was erbij? Wat veranderde er toen de ander reageerde?
Vragen over de historische context
Wanneer herken je dit van eerder? Wat heb je geleerd over wat hier veilig of gevaarlijk is? Welke eerdere ervaringen komen ongevraagd mee?
Vragen over de interne context
Wat merkte je in je lijf? Welke woorden of beelden verschenen? Wat werd daardoor moeilijker of juist makkelijker?
Vragen over de interactie
Gebeurt er nu iets vergelijkbaars tussen ons? Wat verwacht je van mij? Wat merk je aan mijn reactie?
Gebruik deze vragen niet als vaste lijst. Dan maak je van gedrag in context alsnog een techniek. Kies de vraag die aansluit bij wat zich nu ontvouwt.
Wil je de contextuele blik verder ontwikkelen, lees dan ook Wat is procesgerichte ACT? of bekijk de video's waarin procesgericht werken zichtbaar wordt.
Conclusie: een mens is altijd meer dan het zichtbare deel
Gedrag in context betekent dat je weigert een deel voor de gehele mens te houden. Je voegt de situatie, leergeschiedenis, interne ervaringen en interactie terug toe aan wat je ziet.
Dat maakt problematisch gedrag niet automatisch werkbaar. Het maakt het wel begrijpelijker. Juist vanuit begrip kun je nauwkeuriger onderzoeken welke omstandigheden gedrag in stand houden en welke andere mogelijkheden in het contact kunnen ontstaan.
De meest kritische vraag is misschien niet: "Wat is er met deze cliënt aan de hand?" maar: "Wat gebeurt hier, in deze context, en welke bijdrage lever ik daar op dit moment aan?"
In onze ACT opleidingen leer je deze vraag niet alleen achteraf te beantwoorden. Je oefent om haar tijdens de interactie levend te houden.
Deze blog hoort bij de reeks over de zes principes van procesgerichte ACT. In de eerste blog vind je het overzicht van alle zes principes van procesgerichte ACT en zie je hoe dit principe samenhangt met de andere vijf.
Over de auteur Geschreven door Marjolein Vleugel, GZ psycholoog en gedragstherapeut, BIG 79061347625. Zij werkt bijna dertig jaar als therapeut, leidt sinds 2017 zorgprofessionals op in procesgerichte ACT en is coauteur van ACT met hoofd en hart. |
Veelgestelde vragen
Wat wordt bedoeld met gedrag in context?
Gedrag in context betekent dat een handeling alleen wordt begrepen in samenhang met actuele omstandigheden, leergeschiedenis, interne ervaringen en interactie.
Is gedrag dan nooit een eigenschap?
'Eigenschapswoorden' zijn samenvattingen. Ze kunnen praktisch zijn, maar ze beschrijven niet waar, wanneer en waarom het gedrag verschijnt.
Welke soorten context zijn belangrijk?
De actuele omgeving, de historische context en de interne context spelen samen een rol.
Waarom is leergeschiedenis onderdeel van de huidige context?
Eerdere ervaringen beïnvloeden wat iemand nu opmerkt, verwacht, voelt en doet, ook wanneer die geschiedenis niet bewust wordt herinnerd.
Zijn gedachten en gevoelens ook gedrag?
Binnen een brede gedragsmatige benadering worden ook interne gebeurtenissen gezien als gedrag en als context voor volgend gedrag.
Wat is het risico van een diagnose of label?
Een label kan communicatie ondersteunen, maar wordt onwerkbaar wanneer het nieuwsgierigheid vervangt of als volledige oorzaak wordt behandeld.
Hoe onderzoek je context zonder te gaan speculeren?
Formuleer hypotheses voorzichtig, vraag door op concrete gebeurtenissen en toets samen met de cliënt of de veronderstelde functie herkenbaar is.
Waarom is de therapeut niet neutraal?
De aanwezigheid en reacties van de therapeut veranderen de context en daarmee wat voor de cliënt waarschijnlijk of mogelijk wordt.
Betekent contextueel werken dat je niets mag beoordelen?
Nee. Je kunt gedrag onveilig of onwerkbaar vinden en tegelijk onderzoeken hoe het logisch is ontstaan en welke functie het vervult.
Waar leer ik contextueel werken met ACT?
De Basisopleiding Procesgerichte ACT van Expertise Centrum ACT combineert wetenschapsfilosofie, ervaring en oefening in de therapeutische interactie.
Opmerkingen